Իսկապես հետաքրքիր և մոռացված փաստ, որը հիանալի պատմություն կարող է դառնալ հայերի համար՝ Երևանում, Հանրապետության հրապարակի տակ, գտնվում է մի ամբողջ «մոռացված քաղաքի» հատված՝ հին Երևանի տակ գտնվող ճարտարապետական գանձ, որը մինչ օրս թաքնված է անցորդների աչքերից։
2003 թվականին, երբ Հանրապետության հրապարակի նորոգման աշխատանքները սկսվեցին, շինարարներն ու պատմաբանները բացահայտեցին մի շոկային տեսարան՝ մեծ ծավալով ընդհատակյա շինություններ, կառուցված XVII–XVIII դարերում։ Դրանք թուֆից կառուցված հին տան սրահներ էին՝ թաղանթավոր առաստաղներով, բարձր պատերով և մինչև 4.5 մետր բարձրությամբ։ Ճարտարապետական ոճով այդ շինությունները հիշեցնում էին Կոնդ թաղամասի հին կառույցները՝ ժամանակի քարաշեն կացարանները, որոնց մի մասը ավերվել էր 20-րդ դարում։
Պեղումները ցույց տվեցին, որ երբ խորհրդային իշխանությունների օրոք Ալեքսանդր Թամանյանը նախագծեց Երևանը՝ ստեղծելով նոր ճարտարապետական պատկերի հիմքը, հին քաղաքի մեծ հատվածներ բառացիորեն «թաղվեցին» նոր Երևանի տակ։ Սակայն այս հատուկ հատվածը՝ Հանրապետության հրապարակի ներքևում, պահպանվել էր՝ կառուցվածքի ամրության և խորության շնորհիվ։
Դժբախտաբար, թեև այս գանձը բացահայտվեց, այն շուտով կրկին ծածկվեց։ Հետազոտողներն այն ժամանակ հայտարարեցին, որ չունեն բավարար միջոցներ տարածքը պաշտպանելու, պահպանելու կամ բաց պահելու համար։ Արդյունքում, տարածքը լցվեց ավազով, կիսավեր հատվածները փակվեցին, և վերևում նորից ասֆալտ փռվեց՝ կարծես ոչինչ չէր եղել։
Այս ամենը մնաց «գաղտնիք» մինչև վերջին տարիները, երբ տարբեր պատմաբաններ, ճարտարապետներ և զբոսաշրջության ոլորտի մասնագետներ կրկին բարձրաձայնեցին այս բացահայտման մասին։ Նրանք առաջարկում են վերականգնել տարածքը, վերագործարկել այն որպես քաղաքային ընդհատակյա թանգարան կամ զբոսաշրջային կենտրոն։
Հաշվի առնելով, որ տարածքը գտնվում է Երևանի ամենակենտրոնում՝ կառավարության, ազգային թանգարանի և գլխավոր շենքերի հարևանությամբ, սա կարող է դառնալ նոր նշանավոր կետ ինչպես զբոսաշրջիկների, այնպես էլ տեղացիների համար։
Ի՞նչ կարող ենք ակնկալել ապագայում։
Եթե վերականգնման նախագիծը իրագործվի, ապա Երևանի սրտում հնարավոր կլինի այցելել մի վայր, որը գրեթե 300 տարի անց շարունակում է կանգուն մնալ։ Սա կլինի եզակի հնարավորություն տեսնելու նախաթամանյանական Երևանը՝ քայլել միջնադարյան փողոցներով, տեսնել հին բնակարանների կառուցվածքը, ինչպես նաև ծանոթանալ քաղաքի պատմությանը՝ ոչ թե գրքի էջերից, այլ իրական քարե պատերից։
